Ti Ligsay, Ti Anniniwan, ken Ti Daton
Adda met ostia iti tadem
--R. Duque, "Apo
Kari"
Daytoy
a sabsabot ti kopita.
--Ari Almazan iti Ilokos
Pinugotanda
ti ulo ti padi sada imparada. Intabonda ti padi iti ligsay.
--Kuna ti maysa a saksi
1. Ti Ligsay
"Dika
am-ammo, Tatang ngem umayka ta sagrapem ti grasia dagitoy a makan,"
inyayab ni Bannuar iti altar a kayo iti puseg ti bantay. "Simsimam met,
ama, ti ingel ti basi iti kopita a sabsabot ti bukodmo met laeng nga ulo. Adda
kinalinteg ti nakaparsuaan, Tatang. Mauraytayonto met laeng dayta."
“Kasta
met kenka, Nanang. Sagrapem met ti grasia dagitoy a taraon. Kas insapatak,
adtoy a tungpalek ti inkarik kenka."
Inurnos
ni Bannuar dagiti nayon ti atang. Sinindianna ti agassawa a kandela nga
inggapuna iti ili.
ITAN
TA MAYSAN a bangkay, itan ta nagsinan ti mortal a
bagina ken ti kararuana, nawayan ni Padre Ili Agtarap a sumarut iti sabali a
dimension ti panawen ken lugar. Apagapaman ti pannakatayna: adda nasidap a
husga iti tadem nga ikut ti kabusor. Nagsayasay ti darana iti apagapaman iti
rekkang a daga ti sabali nga ili a nakaisadsadanna gapu iti Tignay.
Nakitana
itay no kasano ti panangisina ti maysa a kabusor iti ulona iti bagina. Ubing a
mannakidangadang ti kabusor ken adda peggad iti garawna. Uray iti bisked dagiti
takiagna, adda sadiay ti kinaawan kaasi. Makita man ni Padre Ili dagiti mansa a
dara iti dakulap ti ubing a kabusor. Makitana itan ti madagullit nga eksena iti
Orapronobis. Makitana itan ti rueda ti pakasaritaan ti dangadang iti Kailokuan.
Ay,
iparada dagiti kabusor ti daradara nga ulona. Buyaenna ti pannakaiparada ti
ulona. Adda ay-ayam iti pabuya ti bileg, kinunana.
Nakaisem.
Naasian
kadagiti ubbing pay a soldado ti estado. Immub-ubingan ngem mammapatayen,
kinunana.
Nakitana
ti awanan nagan a buteng iti pugot a rupana. Rumabiin idi ikali dagiti kabusor
ti bagina ken ti dua pay a kaduana a nasalamaan dagiti kabusor.
Minatmatan
manen ni Padre Ili ti pakabuklan dagiti bantay iti sanguananna. Madamdama pay,
nakangatonton ti bulan tapno karitenna ti natalinaay a langit. No dumteng ti
ligsay, bendisionannanto dagiti kakadua, warisannanto ida kas iti panangwaris
dagiti panglakayen idi un-unana kadagiti nagkauna a mannakidangadang tapno
salaknibanda ti ili.
Malagip
ita ni Padre Ili ni Ari Almazan ken ti kopitana a sabsabot ti ulo ti kalaban.
Managpartuat ti dangadang, kunana iti nakemna. Adda bukodna a wagas, adda
bukodna nga arte.
Iti
sellag ti bulan, birokenna ti sungbat dagiti nagsasanga a saludsod. Iti ulimek
ti rabii, arapaapenna ti bendision ti langit a patienna nga iti naglabas a
panawen ket tinagikuan ti kabusor. Padpadasenda ita a babawyen dayta a
panagtagikua ti kabusor iti langit a tagikukua koma dagiti amin nga umili. No
apay a saan a nagkedked a kumappeng iti Tignay, nalawag kenkuana ti gapuna. Ti
langit ket para iti sapasap. Ti kinalinteg ket para iti amin. Ti bendision ti
nakaparsuaan ket saan a tagikukua laeng dagiti addaan.
Nabayagen
daytoy a dangadang, kuna ni Padre Ili iti nakemna. Dagdagullitenna dagitoy a
balikas sana wanawanan iti sellag ti tapik ti rabii tapno agtalna ti
kapanunotanna. Iti anniniwan dagiti kayo a parnuayen ti sellag, iladawanna
dagiti tawen a naglabas, dagiti sinninged a napugsat, ti kaamaan a dina
natagikua. Agingga ita, ar-arikapenna iti harukongna no ania ti isungbatna ken
ni Ka Bannuar, ti puritakna a dina am-ammo, ti anakna nga anak metten ti
Tignay.
Dispensarem
ti panangyimotko iti kinaamak kenka, Bannuar, kinunana iti naminsan.
Ngem
iti laeng darepdep a naisawangna dagitoy a balikas. Kasla marunaw no malagipna
nga iti panagbirbirokna iti kinalinteg para iti kaaduan, impaidamna met laeng
dayta a kinalinteg ken ni Ka Bannuar, ni Ka Bannuar a nagtaud iti awanan nagan
a derrep iti sellangna. Ita, iti ligsay, mawanawananna ti anasaas ti ubing a
mannakidangadang a nagawan, nagpukaw iti nakemna, ti ubing a naggapu kenkuana
ngem dina am-ammo. Suratanna ti anasaas ket ipatulodna iti amian, iti pul-oy a
sumarut iti anges, iti kinatao, kadagiti kabambantayan, kadagiti maskara a
rumbeng unay nga usaren tapno matikaw ti kabusor, kadagiti sipnget a
pangilemmengan ti kinaasino tapno di mabirokan ti kalaban.
Kasarita
ita ni Padre Ili ti anasaas ti ubing a mannakidangadang a pinaidamanna iti
kinaamana. Kasaritana tapno dumawat iti pammakawan. Kasaritana tapno nagananna
dagiti buteng ken distansia a namagsina kadakuada.
Matmatanna
ti unnat a buok ti ubing a mannakidangadang. Buokna met daytoy. Lasinenna ti
nabisked a lasag iti sellang ti ubing, lasagna met daytoy. Ket ti rupanget iti
muging ti ubing a mannakidangadang ken ti saggaysa laeng nga isemna—amin
dagitoy ket isuna met laeng, isuna, ni Padre Ili Agtarap, isuna iti sabali a
pannakaipasngay, isuna iti sabali a kinatao, isuna iti sabali nga anges, isuna
iti puritakna a binendisionan ti Tignay.
Kenka
Bannuar,
Iti
ili a naggapuak, maipinta ti dara iti langit no kasta a dumteng ti didigra, No
kasano a mairamraman ti langit iti kastoy a partaan, diak ammo. Ti amok, adda
sabali abuteng a parnuayen ti kasla man laeng naiwarsi a dara ti rupa ti
natalinaay a langit. Ita ta leggak iti sidong ti bantaya agkatangkatang a
kararuak, malagipko dagiti adu a kampay-idi iti ilik.
Kas
iti kari ti ganggandiong a dadaulo ken ti ganggandiong a medalia ken
pakasaritaanna, agingga ita ket parnuayenda dagiti rikana a saksi dagiti
kinapudno nga aramid iti puraw a kapitolio ken ti addaan gatadna a
panagtestigo.
Ay,
nabannogkan nga agkatangkatang, barok. Nabannogkan a makarkarian. No malagipko
dagiti ganggandiong a medalia, malagipka: sika ti pudno, sika, barok, ti
kinapudno. Uray siak, ganggandionagk met, kas ti kinaganggandiong ti dadaulo.
Diak
masirip no ania't kaimudingak ti panagwarsik kadagiti mannakidangadang iti
manupakturado a pakasaritaan ti ilik.
Iti
ilik, irakurak dagiti desuelduan nga abuyot ti estoria ti kinamalalaki ti
ganggandiong a dadaulo, iwaragawagda iti angin a lang-aben ken sagrapen dagiti
kailian. Ilaok dagiti abuyot ti estoria dagiti ganggandiong a medalia ti
kinamaingel ken kinatured ken mamati, wen, mamati latta dagiti kailian.
Patienda dagitisariugma ti dakkel a dangadang. Patienda dagiti sariugma ti
naparmek a kalaban.
Pinarugma
ti maingel a dadaulo dagiti kabusor--kas it panangparugmana kadatayo ita.
Datayo ti kabusor--ti kalaban. Maditayonto met ngamin mamati it rehimen dagiti
kari, kas ti ditay panamati iti ganggandiong a dadaulo.
Ditoy
bantay, bilbilangek dagit rabii a kaatagmi ti kinaawan ti seguro ti panungpalan
ti Tignay.
Bilbilangek
dagiti rabii a kakibinmi dagiti buteng.
Iti
idadateng ti ligsay, tagikukuaennak manen ti sabali a nakem, ti sabali a
kararua.
Nabannogakon
nga agkatangkatang.
Nabannogakon
nga aglemlemmeng kadagiti anniniwan iti kabus. Uray iti lenned, saanen a gayyem
ti sipnget. Makabannog met ti awan sardayna a dangadang.
Iti
suli ti nakem, mabsogka met iti sabali a rupa ti kari.
Salsaludsudem
kaniak no agikayakon iti panangikumitko iti aminko iti Tignay.
Salsaludsudem
kanika no tallikudakon ti dua a dekada a pannakigamulok iti Tignay.
Daytoy
ti sungbatko: bay-am a ti ligsay ti sumungbat kenka.Matmatak ita ti ligsay. Iti
panagay-ayam dagiti ulep iti rupa ti bulan, birokek iti ligsay dagiti misterio
ti kinatao ken ti biag iti ili ti ganggandiong a dadaulo. Inton bigat, kalpasan
ti ambus, maymaysanto laeng ti kita ti waragawag: Natayen ti padi nga inawis
dagiti turod, ti padi nga inawis ti ligsay, ti padi a nangipaidam kenka iti
kinaama.
Mirmiraek
ita ti ligsay tapno batukek dagiti pangngadua iti lansad ti sipnget nga
ipasngay ti rabii. Inleppasdakon dagiti kabusor. Ngem rinibunto nga agsubliak
kadagiti tagainep ken arapaap ken bangungot ti ili.
Rinibunto
nga agsubliak kadagiti ubbing a siririing.
Rinibunto
nga agsubliak kadagiti samiweng a bitibiten ti pul-oy a sumarut iti kararua
dagiti mabisin iti kinalinteg.
Agsubliakto
kenka, barok. Maminribunto nga agsubli kenka tapno agbiagak kadagiti kigaw nga
essem iti barukong, iti takiag, iti luppo, iti sellang.
Agsubliakto
iti tadem dagiti sirmatam ken iti linabag a putarem para iti Tignay.
Kayatko
koma nga ibaga daytoy. Mannaniwak met idi sakbay a nagbalinak a padi. Ngem iti
panannakaadipenko iti gimong dagiti kabusor, nalipatak ti awis dagiti
pangngarig.
Nalipatak
ti nagdaniw.
Inton
bigat, malpaston ti ligsay. Addanto sipnget a parnuayen ti naladaw nga itataud
ti bulan kadagiti bantay. Nalabit dumtengto kenka ti damag nga imparadada ti
pugot nga ulok. Ayna, dimonto ikankano daytoy ta nawayawayaanton ti kararuak
ket addaakton iti angesmo, siakton dayta angin a mangap-apiras kenka iti
panangitartaraymo iti kumamkamat a kalaban.
Birokennak,
Bannuar, barok, iti sumaruno a ligsay. Ditoyak a naitabon, ditoyakto met laeng
nga agungar. Uminumdanto iti ritual a basi manipud iti kopita a sabsabot ti ulo
ti kabusor. Kasta met laeng ti inaramid ni Ari Almazan, barok. Kasta met ti
daniw a kayatko a suratem, ti daniw a naglaon kadagiti amin a makapagungar a
pangngarig ti dangadang.
Adun
a dangadang, Bannuar, barok. Makatuoken dagitoy a dangadang. Masukansukat a
dangadang. Ngem uray. Awan gibus ti kinapudno. Awan patingga ti kinaimbag.
Addaakto
iti sumaruno a ligsay. Urayenkanto iti sumaruno a ligsay iti kursada dagiti
darepdep para iti ili, para kadagiti umili-ken para ken ni nanangmo. Arakupemto
ni nanangmo--daytay arakup ti mangipatpateg, daytay arakup ti di nanglipat ken
dinto manglipat--para kaniak. Ibagamto kenkuana ti insagutko a pammateg.
Dimmakelka
iti sidong dagiti anniniwan, barok. Gapu itoy, nagkurangak. Pakawanennak. Ngem
ammok nga iti kaunggam, adda daytay awanan naganna a pannakaawat.
Nagawan
ti anasaas. Simken ken ni Bannuar ti ila a dina mailawlawag ket kasla bimtak ti
ulona. Pinilitna nga iladawan ti dina am-ammo nga amana ngem nakigaw ti
lagipna.
Binalkot
ni Bannuar ti kopita a sabsabot ti ulo ti napasag nga amana a dina naam-ammo.
Isu itan ti nagtawid iti daytoy a kopita nga umok dagiti lagip. "Tatang,
tatang a diak am-ammo. Ammoyo nga imbatiyo ti saludsod. Huston dayta. Diakon
biroken ti arakupyo," kinunana.
Insublina
ti sabsabot ti ulo a kopita iti bakpakna.
Nakarikna
manen ita iti naisangsangayan a kinaregta.
2. Ti Anniniwan
"Dimo
makamatan `ta anniniwan, 'nakkong," kinuna ni Nana Lagring ken ni Bannuar.
"Ni kaano man, dimonto matagikua dayta anniniwanmo. Aglisi ta aglisi no
adakam, kitaem."
"Estoriaem
ngarud kaniak ti maipapan iti ligsay," kinuna ni Bannuar.
"Agsapataka
nga umuna," kinuna ni Nana Lagring. Adda puris iti barukongna nga itay pay
a kayatna a malipatan uray iti apagapaman laeng. Saan nga umdas ti lagip a
kabinnulig iti biag, ammo ni Nana Lagring dayta. Siaammo nga iti kaano man,
dinanto matagikua ni Padre Ili Agtarap. Ti ili ti pudpudno nga agtagikua iti
nangisaldaanna iti kararuana kas iti panangisaldana met iti ili ti kararuana
iti napalabas.
Binay-anna
a layusen ti nakemna dagiti lagip iti ligsay, ti kakaisuna a saksi ti kigaw nga
ayat ti dua a kararua a pinagsarak ti Tignay iti kapatadan ken iti
kabambantayan.
Intanggaya
ni Bannuar ti kanawanna sana kinuna: "Isapatak a diakto ibagbaga iti
sabali amin nga ibaga kaniak ni nanangko. Isapatak iti angin ken iti bulan ken
iti langit ken iti aldaw nga idulinko amin nga estoria iti nakemko. Isapatak a
no dumtengto ti aldaw, isuratkonto amin dagitoy nga estoria a daniw para iti
ili."
"Agkarika
pay."
"Ikarik
pay nga agatangakto para kadagiti kararua dagiti naipatli iti dangadang.
Agatangakto iti niniogan a patanor iti ili dagiti nalinteg. Yayabkonto ti grasia
iti amin agraman dagiti pilay, bulsek, ken bulding."
Ginuyod
ni Nana Lagring ni Bannuar. No kasta a makitana ti paragsit ti ubing, no kasta
a makitana ti takder daytoy, adda estranghero nga iliw a sumken iti lagipna.
Iti ligsay, adda kaibatogan daytoy nga iliw. Ngem ita, iti baet dagiti makatuok
a panagur-uray, agkamang isuna iti napalabas.
Baluden
isuna ni Ili Agtarap iti ligsay, iti baet dagiti pangngaduada maipapan iti
Tignay. Iti nabisked a takiag ni Ili Agtarap, agpukaw dagiti butengna kadagiti anniniwan
ti ligsay.
"Kamkamatek
ti anniniwanko, Lagring. Nabayagen a kamkamatek," kinuna ni Padre Ili
Agtarap. Nangiruar iti Marlboro iti limed a bulsa ti nalidem nga asul a
diaketna sana sinidian. Winayawayaan ti padi ti maysa a banang-es iti
panangipug-wana iti asuk ti sigarilio.
Adda
paraw iti boses ti padi. Dua nga aldawda a nangyaw-awan kadagiti soldado a
nakasalama kadakuada.
"Dayta
ti gapuna a nakikappengka iti Tignay, Apo?"
"Maysa
kadagiti makaigapu. Adda sakitmi a papadi. Metapisikal ti paniriganmi iti biag.
Agbibiagkami kadagiti abstrakto a konsepto gapu ta dimi ammo ti kayat a sawen
ti panagkiraud ti boksit."
"Dakayo
ti pinili ti Apo."
"Ammom
a saan nga umdas dayta a rason, Lagring. Saan a gapu ta sika ti pinili ti Apo
nga agserbi kenkuana ket ikidemmon dagiti pasamak iti aglawlaw."
"Narigat
a batoken ti kapanunotanyo, apo," kinuna ni Lagring. Winarwarna ti
punggosna apaman a naikkatna ti abungotna. Inay-ayam ti pul-oy ti atiddog a
buok ni Lagring ken naipallais iti rupa ni padre Ili Aqgtarap. "Ay,
sori."
Minira
ni Padre Ili Agtarap ni Lagring. Iti anaraar ti dandanin agligsay a bulan,
dadakkelen dagiti anniniwanda nga agsalsalakan iti anniniwan ti maysa a natayag
a kayo iti igid dagiti kakaykaywan. Dita a wanawananda dagiti kabusor. Dita nga
urayenda ti ligsay tapno ituloyda manen ti magna.
Nargaanen
ti turog ti dua pay a kaduada: maysa nga estudiante iti unibersidad ken maysa a
seminarista.
"Eppes
ti biagko, Lagring. Awanan iti kaes-eskan. Diak ammo no asino a talaga ti
kabusorko."
"Nasursurokanyonto
met ngamin ti nagadal iti pilosopia, apo."
"Napukawkon
ti kararuak. Kayatko a sakaen, Lagring."
"Kukuanaka
ti Tignay."
"Saan
nga umdas ti Tignay, Lagring, ammom dayta."
Sullatan
ni Bannuar dagiti espasio iti estoria ni nanangna ken ti dina am-ammo nga
amana. Ni nanangna ti pagbaliksenna iti ligsay, agsao kadagiti anniniwan iti
agpakpakada a rabii. Lansadenna ti kananakem ti nanangna tapno agkumpesar iti
kastoy:
Ibaludko
iti barukongko ni Apo Padi nga amam, Bannuar. Diak ammo. Ngem nariknak kenkuana
ti kayat a sawen ti dagensen ti nakem, ti labus a kinapudno nga agindeg ditoy,
ken `tay kinatakneng ti kinatao a di sumuko iti gargari ti poder, ti bileg, ti
pirak. Adda dagiti kararua a kastoy, Bannuar. Adda dagiti kararua nga uray
pasilapam ida iti diamante wenno pirak, dida mapurar, dida malipatan ti bugas
ti nakaparsuaan. Nakitak daytoy iti amam a dimo am-ammo. Nariknak daytoy
kenkuana, iti gitebgiteb ti barukongna, kadagiti anangsab a siak laeng ken ti
sipnget ti makatarus.
Ay,
Bannuar, barok, dumtengto ti panawen a maawatam ti daniw ti rikna.
Adda
lengguahe ti rikna a di sumursurot iti lohika dagiti balikas kas iti kaadda met
laeng ti lengguahe ti nakem a di sumursurot iti lohika ti turay.
Iti
panagwanawanmi kadagiti kabusor, inuraymi ti idadateng ti ligsay.
Adda
buteng iti dayta a panagwanawanmi. Sumangpet ti kabusor a di mapakpakadaan-kas
kadagiti mannibrong iti kinatao, kas kadagiti mannanakaw iti rikna.
Ngem
adda met gagar a nangikut kadakami iti isasangbay ti sipnget kalpasan ti ligay.
Lallayen ni mam a dimo am-ammo ti Des Profundis, iti lengguahe nga estranghero
kaniak ngem iti timek a banarbar ken agpaparaw a nabayagen nga am-ammok.
Tagikukuaennak dayta a timek. Iti sipnget, iti laksid ti Tignay, agpabus-oyak,
isdatonko ti kararuak iti maysa pay a kararua a mabisin, mawaw, agbirbirok iti
atang kadagiti pangngarig iti Tignay, kadagiti daniw iti pannakapadso dagiti
kakadua.
Iti
sipnget kalpasan ti ligsay, riniputankami dagiti mapengpengdan a rikna.
Winayawayaanmi dagiti rumrumkuas nga essem. Sika, Bannuar, ti bunga dayta a
panangwayawayami kadagiti rikna.
Ngem
adipenennak dagiti anniniwan kalpasan ti panagpabus-oy. Diak ammo no apay nga
iti idadakkelmo, pagaayatmo ti mangay-ayam iti anniniwanmo. Gapu ngata ta
rimmusingka iti anniniwan ti ligsay?
Iti
katengngaan ti aldaw, kas pagarigan, rummuarka iti duag, karitem ti anniniwam.
Itarayam.
Samonto met laeng urayen. Samonto met laeng sublian.
Dimo
pay laeng am-ammo ti amam. Pito a tawen nga imbagbagak ngamin kenka a putotnaka
ti anniniwan no kasta a diakon ammo ti ibagak maipanbggep iti amam.
Ayna,
saan a kas karina ti agilimed, ti mangisawang iti maysa a kinapudno. Adda
rehimen ti pudno, barok.
Ania
ti ibagak iti maysa nga ubing a pito laeng ti tawenna no saludsodenna no yan ti
amana? Ibagak kadi nga ur-urayek iti ligsay, iti sipnget kalpasan ti ligsay?
Ibagak kadi a nagpukawen? A linamuten ni Apo Daga?
Ibagak
kadi a sinalaan dagiti kabusor ti pugot nga ulona, intudokda daytoy iti maysa a
sudsod sada impatengnga iti paginuduanda?
Ibagak
kadi a pinagritualanda ti bagi ti amana, dinusada kas iti pannusa nga
ipalpalak-amda kadagiti amin a miembro ti Tignay?
Ibagak
kadi nga intabonda ti bangkay iti ababaw a tanem a no agalingasaw ket araken
dagiti aso a walang?
Nagulbodak
babaen ti panangibagak iti maysa a kinapudno: a sika ket putot ti maysa nga
anniniwan a ni kaanoman ket diak natagikua.
Ngem
kukuak amin a lagip, Bannuar. Tinagikukuak amin a lagip ni karayo, ni
pangngadua, ni buteng, ni panagsalakan iti barukongko.
Minira
manen ni Bannuar dagiti anniniwan kalpasan ti ligsay. Malagipna dagiti pasamak.
Malagipna ti panangkamkamatna iti anniniwanna. Uray iti idadakkelna, pagaayatna
nga itartarayan ti anniniwanna. Inton bigat, sumalog iti ili ti inana a
kaduananto manen ti anniniwanna iti aldaw. Inton bigat ti pimpon ti inana, ti
maestrana maipapan iti anniniwan kalpasan ti ligsay.
Inton
sumalog no bigat tapno saksianna iti adayo ti pumpion ti inana,
itartarayannanto manen ti anniniwanna. Agburayokto manen iti barukongna ti
naglaok a ragsak ken pannakatektek. Atiddog a panagsalog no bigat, impalagipna
iti bagina. Masapulna ti kired a daton ti turog. Inarapaapna ti ridep, ti maysa
a nakataltalna ken nakaun-unday a ridep.
Insadagna
ti ulona iti bakpakna ket nayepyep iti pul-oy nga umap-apiras iti rupana.
Kinontrana ti riknana a mangsindi koma iti maysa a Marlboro sakbay a maturog.
Imutanna ti bagina ita. Masapulnanto ti sigarilio nga andingayna iti
isasalogna.
Ti
sagawisiw ti pul-oy ti husto a nangyepyep kenkuana.
3. Ti Daton
"Nagan!"
imbugkaw ti nakabota a soldado. Pinapispisanna ni Bannuar. Pangaan ti soldado a
natataengan bassit ngem isuna.
Nagbariwengweng
ni Bannuar. Iti silnag ti nakudrep a bombilia ti maysa a kampo iti dayaen ti
palasio ti obispo a nagpaayan naminsan ni Padre Ili Agtarap, nalasin ni Bannuar
ti dua nga anasaas nga ipalpallais ti angin.
"Ngan,
kunak ket! Natangken ti ulo ti langgong. Ikkam man, sarhento!"
Nagbariwengweng
manen ni Bannuar. "Bannuar! Bannuar ti naganko!"
"Dika
met gayam umel, lungatka! Napanan dagiti kakaduam? Nangipanam iti lagipmo ken
ni Padre Ili Agtarap nga amam, ha, puritak ti lalaki a nakaabito?"
"Awan
ammok. Patayendakon, pangngaasiyo."
"Sarhento!"
"Sir,
yes, sir!"
"Alaem
ti labaha!"
"Sir,
yes, sir!"
"Alaem
ti pangasaan!"
"Sir,
yes, sir!"
"Alaem
ti langdet!"
"Sir,
yes, sir!"
"Balinsuekenyo
ti balud!"
"Maasikayo
kaniak, apo. Patayendak laengen!"
"Nangidulinam
iti kopita a sabsabot ti ulo ti amam? Ikkatenyo ti lategna tapno dinton
makaputot iti sabali pay a bannuar. Sarhento, masapultay kadi pay ti bannuar
ita?"
"Saanen,
sir! Ti maingel a dadaulo nga addaan iti adu a medalia ti bannuar, sir!"
"Very
good, sarhento. Ikkatenyo ngaruden ti lateg ti balud. Aronanyo ti siliasi
sayonto paburken ti basi. No agbureken ti basi, itapogyo ti nalaplap a lateg.
Dumdumngegkayo?"
"Sir,
yes, sir!"
"Ipainumyonto
iti balud ti umuna a takal, gardemit!"
"Sir,
yes, sir!"
"Siguraduenyo
a malipatanna ti naganna a Bannuar, gardemit!"
"Sir,
yes, sir!"
"Pabaawanyonto
ti basi, gardemit!"
"Sir,
yes, sir!"
"Ipainumyonto
kadagiti amin a balud, gardemit!"
"Sir,
yes, sir!"
"Ala,
no natademen ti labaha, aramidenyon ti ritual ti daton a dara tapno malipatan
daytoy bannuar ti kinabannuarna. Masapultay kadi pay ti bannuar,
sarhento?"
"Nayanaken
ti ur-urayentay' a bannuar, sir!"
Nagparang
manen ti paris nga anasaas ket umis-isemda ken ni Bannuar. Kasla dida ammo ti
mapaspasamak kenkuana ta nakasamsam-it ti isemda. Naglidem ti aglawlaw.
Inarikap
ni Bannuar ti sigariliona. Dina ita maawatan ti kayat a sawen ti kebbakebba iti
barukongna. Anian a tagainep, nakunana. Anian a kaipapanan.
Bimmangon
ket iti agpakpakada a lawag ti bulan, nakitana ti anniniwanna.
Nalagipna ti
amana a dina am-ammo, ti dakkel a lalaki nga inay-ayatna iti laksid ti sibibiag
a waw iti barukong ti maysa nga ama. Binukelna iti sirmatana ti ritual a
panagtangguap iti basi iti kopita a sabsabot ti ulo. Nakitanan daytoy ken ni
Ari Almazan ken dagiti Ilokano a napudno iti ili, ni Ari Almazan ken dagiti
mangipatpateg iti pudno ken kinalinteg. Nalawag ita ti ladawan ti kabusor:
addaan iti tadem, iti gumilgilap a tadem. Iti lawag ti bulan, gumilap ti tadem
ket suknorenna ti kinalalaki ni Bannuar, ti kinataona. Anian, nakunana. Ngem
makiinnangaw ti episodo ni Ari Almazan.
"Riputentayo
ti estranghero a padi!"
"Sadaenyo
ti mangaskasaba iti ulbod!"
"Pugotanyo
ti ulo ti estranghero a mangaskasaba!"
"Ikkatenyo
ti utek ti mangaskasaba!"
"Pagbalinenyo
a kopita ti sabsabot ti mangaskasaba!"
"Uminontayo
iti basi iti baro a kopita!"
"Ramkantayo
ti baro a wayawaya!"
Makitana
ti panangyabaga dagiti Ilokano a mannakidangadang ken ni aari Almazan.
Mangngeganna dagiti dir-i ti balligi dagiti mannakidangadang. Makitana ti
panagbaliw ti rupa ni Ari Almazan. Agbalin a padi, ni Padre Ili Agtarap.
Makitana ti panagbaliw ti rupa ti padi, itayyek ti pul-oy ti nagbaliw a langa
ket maisukat ti langana.
"Ti
kopita, ti kopita!" Dir-i dagiti mannakidangadang.
"Uminumtay
iti basi iti baro a kopita!" Sungbat dagiti sabali pay a mannakidangadang.
Sinay-op
ni Bannuar ti asuk ti Marlboro sana met laeng impug-aw. Inyabayna ti bakpakna
idi agangay. Nagwanawan. Ti laeng angep ti makitana. Pinagrittuokna dagiti
ramayna. Riniknana dagiti kalio a residenten kadagiti paladna.
Nalagipna
ti anniniwanna idi ubing pay. Nalagipna ti anniniwanna ita. Iti sumingsingising
a bigat, kinamatna ti anniniwanna tapno sambotenna ti ritual ti inana.
KABIGATANNA, iti altar a kayo iti puseg ti bantay, imparabaw ni Bannuar ti
kopita a sabsabot ti ulo ti dina amiammo nga amana. Inruarna iti bakpakna ti
dinawatna a niniogan ken gawed ken basi ken bua. Imparabawna dagitoy iti kayo
nga altar.
"Umaykayo
aminen, dakayo a simmina gapu iti Tignay. Sagrapenyo ti grasia dagitoy a
taraon. Umaykayon, siak ni Bannuar," inyayabna.
--30---
